Symptomen en oorzaken

Wat is het?

Lipoedeem is een erfelijke en chronische ziekte, die voorkomt bij meer 1 op 10 vrouwen. De mate waarin de aandoening zich kenmerkt, is verschillend.

Bij lipoedeem is er een stoornis in de aanmaak van vetweefsel en verloopt de afvoer van vocht via de lymfevaten niet optimaal. Daardoor ontstaat een onderhuidse ophoping van vet (lip) en vocht (oedeem), vooral ter hoogte van de billen en de benen. De voortdurende opstapeling van vetweefsel kan uiteindelijk zorgen voor een slechte afvloei van lymfevocht en zo lymfoedeem veroorzaken.

Aangezien het ziektebeeld nog niet goed gekend is, wordt vaak de verkeerde diagnose gesteld. De aandoening wordt soms verward met zwaarlijvigheid (obesitas) of met oedeem van andere oorsprong.

Kenmerken

Lipoedeem komt voornamelijk voor bij vrouwen en start/verergert veelal bij een hormonenwisseling (puberteit, na een zwangerschap of in de menopauze).

De zwelling:

  • is symmetrisch;
  • komt voor ter hoogte van de heupen, boven-en/of onderbenen;
  • stopt ter hoogte van de enkel;
  • blijft ook na afvallen.

Zijn ook je enkels en voeten gezwollen? Dan is er mogelijk sprake van lymfoedeem.

Klachten

  • gevoelige, pijnlijke en gezwollen benen
  • overgevoeligheid bij aanraken

Oorzaken

De oorzaak van lipoedeem is niet bekend. Erfelijke factoren lijken wel een rol te spelen.

Bij lipoedeem is ook vaak sprake van een minder sterk bewegingsapparaat. De banden van enkels, voeten en knieën zijn zwak en het ondersteunende bindweefsel is slapper. Je ondervindt daarbij ook een verminderde spierkracht. Deze factoren kunnen negatieve gevolgen hebben voor een juiste of optimale houding en je lichaamsbeweging beperken.

Factoren die een rol spelen bij het ontstaan van lipoedeem

Hormonale factoren

Lipoedeem komt meestal tot uiting in perioden van hormonale veranderingen (de puberteit, rond een zwangerschap of menopauze).

Obesitas

Ongeveer 70 % tot 80 % van de lipoedeempatiënten hebben overgewicht.

Voeding

Bij lipoedeem is vaak een gestoord voedingspatroon aanwezig. Een diëtiste kan de voedingsgewoonten bespreken en helpen om een evenwicht te bereiken tussen calorie-inname en calorieverbruik. Diëten zonder begeleiding heeft vaak teleurstellende langetermijnresultaten.

Te weinig lichamelijke activiteit

Lipoedeempatiënten hebben gemiddeld 30% minder spierkracht. Dit leidt tot inactiviteit. Daarnaast is het lymfesysteem volledig afhankelijk van de pompfunctie van de spieren voor het afvoeren van vocht. Het risico bestaat dat veneus oedeem en/of lymfoedeem ontstaat door afname van de (spier)pompfunctie.

Slecht werkend hart

Patiënten met een slecht werkend hart ondervinden daardoor vaak vochtophoping.

Meerdere stadia van lipoedeem

Fase 1

In dit vroege stadium kan het moeilijk zijn om lipoedeem te onderscheiden van overtollig vet op het onderlichaam. Volgende specifieke kenmerken kunnen toch wijzen op lipoedeem:

  • extra vet in de billen, dijen en kuiten maar niet in de enkels of voeten;
  • pijn als gevolg van stevige druk op het getroffen gebied;
  • bij het induwen van de huid wordt geen put veroorzaakt.
Fase 2

Zonder verdere behandeling kan lipoedeem naar fase 2 overgaan.

Kenmerken van fase 2 zijn onder meer:

  • vetophopingen of knobbeltjes onder de huid;
  • verdere verzwaring van de onderste ledematen;
  • verkleuring en een ongelijkmatig of hobbelig uiterlijk van de huid.
Fase 3

Vet blijft zich ophopen op het onderlichaam en kan de mobiliteit progressief bemoeilijken. Andere tekenen van deze fase zijn overtollig vet van billen tot enkels en grote vetophopingen rond de knieën.

Fase 4

Dit gevorderde stadium staat ook bekend als lipo-lymfoedeem. Het kan tot meer dan tien jaar duren voordat de aandoening naar dit stadium evolueert. Uiteindelijk kunnen vetophopingen van lipoedeem de lymfeklieren blokkeren of beschadigen, waardoor de afvoer van lymfevocht niet goed kan verlopen. Symptomen zijn:

  • zwelling over het hele onderlichaam, inclusief voorheen onaangetaste gebieden zoals de enkels en voeten;
  • ongelijke verdeling van het abnormale vetweefsel in de benen, wat kan leiden tot problemen met bewegen;
  • ontwikkeling van lipoedeem in de armen.

Diagnose en behandeling

Diagnose

Het stellen van een diagnose lipoedeem is uitdagend. Subjectieve klachten spelen vaak ook een rol. De diagnose is vooral een combinatie van de anamnese (gesprek) en klinisch onderzoek.

Vaak wordt lipoedeem onterecht aanzien als zuiver obesitas of als lymfoedeem. Toch zijn lipoedeem en lymfoedeem goed van elkaar te onderscheiden. Bij lipoedeem:

  • ontbreekt een zwelling aan de hand- en voetrug;
  • start de vochtophoping meestal aan de billen en heupen en zakt daarna af. Bij lymfoedeem is dat eerder andersom;
  • kan je geen deukjes in de huid drukken;
  • kunnen aan de dijbenen fijne putjes ontstaan, in de volksmond ‘cellulitis’ genoemd;
  • treden bloeduitstortingen gemakkelijk op;
  • komt een pijnlijk of koud gevoel, vooral in de onderbenen, vaak voor;
  • is er geen afname van de klachten bij het hoog leggen van de benen.

Allerhande technische onderzoeken dienen vooral om andere pathologie uit te sluiten bij twijfel. Een doppler-duplexonderzoek kan veneus oedeem uitsluiten en een lymfoscintigrafie kan lymfoedeem bevestigen of uitsluiten. Bij verdenking op metabole stoornissen kan een endocrinologisch onderzoek worden overwogen.

Behandeling

Lipoedeem is een chronische ziekte en kan niet genezen worden. De behandeling is erop gericht de symptomen te verbeteren en de omvang van de benen te stabiliseren of te verminderen.

Vaak is een multidisciplinaire aanpak nodig (vaatchirurg, diëtist, fysiotherapie, psycholoog, plastisch chirurg). Aangezien het ontstaan van lipoedeem niet voorkomen kan worden, is de behandeling onder meer ook gericht op factoren die lipoedeem negatief beïnvloeden.

Conservatieve behandeling

Overgewicht aanpakken

Bij een normaal lichaamsgewicht doen aanvullende diëten het lipoedeem niet afnemen. Bij overgewicht zal een toename van vet op de plaatsen waar de lipoedeem zich bevindt niet makkelijk meer verdwijnen met een dieet. Voorkomen is dus beter dan genezen. Bij lipodeem is gewichtsverlies belangrijk om snelle progressie van lipoedeem te vermijden. Het inschakelen van een diëtist kan zeer nuttig zijn.

Lichaamsbeweging behouden

Het is belangrijk om regelmatig in beweging te zijn. Vooral duursporten zoals wandelen, joggen of zwemmen stimuleren de lymfevaten en vetverbranding. Sporten gaat overgewicht tegen en zorgt ervoor dat je voldoende spiermassa en je uithoudingsvermogen behoudt.

Compressietherapie

Bij oedeem moet je aangemeten therapeutische en elastische kousen (type II steunkous) dragen om extra vochtvorming tegen te gaan en afvoer van lymfe te bevorderen. Dat is zeker aangewezen als er naast de lipoedeem ook veneus- of lymfoedeem aanwezig is.

Steunkousen kunnen in het begin pijnlijk en lastig zijn, maar met de tijd verbetert dit duidelijk.

Kinesitherapie

Als er duidelijk lymfoedeem aanwezig is, kan kinesitherapie met manuele lymfdrainage in combinatie met steunkousen of windels zeer nuttig zijn.

Manuele lymfedrainage

Lees hier meer over een manuele lymfedrainage.

Geen medicatie

Er bestaat geen goede medicatie om lipoedeem te behandelen. Vochtafdrijvers, andere medicatie of allerhande zalven voor cellulitis hebben geen enkel effect op de aandoening.

Contact met lotgenoten

Soms kan psychosociale hulp of contact met medepatiënten met lipoedeem ondersteunend zijn en bijdragen aan een verbeterd zelfbeeld.

Chirurgische behandeling

In de minderheid van de gevallen kan ook een chirurgische behandeling overwogen worden. Twee chirurgische behandelingen kunnen effectief zijn:

Liposuctie (wegzuigen van vetweefsel)

Deze behandeling is niet genezend van aard, maar kan de patiënt in staat stellen om nadien beter te functioneren. Een liposuctie kan de pijnklachten, zwelling en fysieke uiterlijk verbeteren met een verhoogde kwaliteit van leven tot gevolg.

Meerdere sessies zijn vaak noodzakelijk om de extremiteiten over de gehele lengte goed te kunnen behandelen. Vanzelfsprekend moet je ook na de behandelingen een gezonde leefstijl volgen en op je voeding letten.

Excisie (wegsnijden) van overtollig vetweefsel

Tijdens deze ingreep worden grote vetophopingen weggesneden die bv. een obstructie veroorzaken bij het wandelen. Indien bij lipoedeem ook (veel) spataders voorkomen, kan een minimaal invasieve behandeling worden overwogen met bv. de laser.

Behandelende centra & specialisaties

Laatste publicatiedatum: 27/02/2020